Współczesny breeding konopi przez wiele lat koncentrował się przede wszystkim na tworzeniu odmian o coraz bardziej pożądanych cechach. Hodowcy selekcjonowali rośliny pod kątem wysokiej zawartości THC, obfitego kwitnienia, dużej produkcji żywicy, intensywnych profili terpenowych czy krótszego cyklu życia. Ogromną popularność zdobyły również genetyki autoflowering, a katalogi producentów nasion marihuany zaczęły obejmować tysiące różnych odmian i hybryd.

Paradoksalnie przyszłość hodowli konopi może jednak zależeć nie tylko od najnowszych krzyżówek, ale również od genetyk, które istniały na długo przed powstaniem współczesnego rynku nasion.

Coraz większe zainteresowanie naukowców wzbudzają landrace, czyli tradycyjne populacje konopi rozwijające się przez wiele pokoleń w określonych częściach świata. Badania irańskich landrace pokazują, że stare populacje Cannabis mogą skrywać ogromną różnorodność genetyczną związaną między innymi z czasem kwitnienia, budową roślin, produkcją biomasy oraz powstawaniem kannabinoidów.

Dla współczesnego breedingu może to oznaczać dostęp do cech, których trudno szukać w coraz częściej spokrewnionych liniach komercyjnych.

Co oznacza landrace w przypadku konopi?

Określenie landrace bywa używane zbyt swobodnie. Nie każdą starą odmianę konopi można automatycznie uznać za landrace.

W tym przypadku chodzi o tradycyjną populację, która przez wiele pokoleń rozwijała się w konkretnym regionie geograficznym. Na jej właściwości wpływały lokalny klimat, gleba, długość dnia, dostępność wody i inne czynniki środowiskowe, ale również selekcja prowadzona przez ludzi.

Konopie występujące przez pokolenia w gorącym i suchym środowisku podlegały zupełnie innym warunkom niż rośliny rosnące na terenach górskich, gdzie noce mogły być chłodne, a sezon wegetacyjny krótszy.

W długiej perspektywie mogło to prowadzić do utrwalania różnych właściwości dotyczących między innymi sposobu wzrostu, architektury roślin czy terminu kwitnienia.

Landrace można więc porównać do naturalnego banku genów konopi, który powstawał przez wiele generacji.

I właśnie do tego banku coraz częściej zaglądają naukowcy.

Irańskie landrace pod lupą naukowców

Szczególnie interesujących informacji dostarczyły badania opublikowane w 2026 roku w czasopiśmie naukowym „The Plant Genome”. Naukowcy przeanalizowali 145 irańskich zasobów genetycznych konopi landrace, reprezentujących zarówno rośliny żeńskie, jak i męskie.

Nie ograniczono się przy tym do klasycznej obserwacji fenotypów. Badacze przeprowadzili szeroką analizę DNA.

Przebadano aż 233 624 markery genetyczne SNP, czyli polimorfizmy pojedynczego nukleotydu. Następnie zastosowano analizę asocjacyjną całego genomu, aby sprawdzić, które różnice genetyczne można powiązać z określonymi właściwościami roślin.

Analizowano między innymi kwitnienie, morfologię, produkcję biomasy oraz powstawanie kannabinoidów.

Rezultaty pokazały, jak duży potencjał może być ukryty w tradycyjnych populacjach Cannabis.

91 regionów genomu związanych z cechami konopi

W analizowanych roślinach naukowcy wskazali 91 istotnych regionów genomu związanych z 40 różnymi cechami.

Powiązania dotyczyły między innymi:

• czasu rozpoczęcia i przebiegu kwitnienia,

• budowy oraz architektury roślin,

• rozgałęziania i charakterystyki wzrostu,

• produkcji biomasy,

• THC i THCA,

• CBD i CBDA,

• pozostałych kannabinoidów.

Szczególne znaczenie miało 15 regionów genomu, które wydawały się być związane jednocześnie z więcej niż jedną cechą.

Takie wyniki są ważne dla przyszłości badań nad genetyką konopi. Pozwalają bowiem przechodzić od zwykłego stwierdzenia, że dwie rośliny różnią się wyglądem lub zachowaniem, do poszukiwania konkretnych obszarów genomu związanych z obserwowanymi różnicami.

Jedno państwo, ale trzy różne grupy genetyczne konopi

Badania wykazały również, że wszystkie analizowane irańskie landrace nie tworzą jednej jednorodnej grupy.

Wśród 145 badanych roślin wyodrębniono trzy różne grupy genetyczne. Ich zróżnicowanie wiązało się między innymi z pochodzeniem geograficznym, lokalnym klimatem oraz tradycyjnymi metodami uprawy.

Pokazuje to, dlaczego samo określenie „stara odmiana” nie oddaje rzeczywistej wartości landrace.

Znaczenie tych populacji wynika przede wszystkim z różnorodności, jaka mogła zostać zachowana podczas wielopokoleniowej adaptacji roślin do określonych warunków.

Dla współczesnego breedera oznacza to możliwość odnalezienia kombinacji cech, które nie muszą być powszechne w obecnej komercyjnej puli genetycznej.

Tysiące odmian marihuany nie muszą oznaczać ogromnej różnorodności genetycznej

Na pierwszy rzut oka współczesny rynek może sugerować coś zupełnie przeciwnego. Wystarczy przejrzeć katalogi producentów nasion konopi, aby znaleźć tysiące nazw odmian.

Jednak liczba nazw handlowych nie jest równoznaczna z taką samą liczbą niezależnych linii genetycznych.

Przez dziesięciolecia współczesne odmiany konopi były intensywnie krzyżowane i selekcjonowane. Wiele popularnych genetyk powstawało przy wykorzystaniu materiału pochodzącego z tych samych lub spokrewnionych rodzin.

Badania naukowe nad komercyjnymi konopiami wskazywały na stosunkowo ograniczoną różnorodność genetyczną niektórych populacji uprawnych w porównaniu z szerszą zmiennością występującą w landrace oraz populacjach poddawanych mniej intensywnej hodowli.

Nie oznacza to oczywiście, że współczesne odmiany marihuany są gorsze.

Wręcz przeciwnie. Dziesięciolecia selekcji umożliwiły uzyskanie roślin charakteryzujących się wysoką zawartością kannabinoidów, dużą produkcją żywicy, interesującymi profilami terpenowymi, odpowiednią strukturą kwiatów oraz większą przewidywalnością określonych właściwości.

Problem pojawia się wtedy, gdy breeding przez długi czas odbywa się w obrębie stosunkowo ograniczonej puli genów.

Wtedy stare i wcześniej niewykorzystane genetyki mogą nabierać szczególnej wartości.

Landrace jako źródło nowych cech dla współczesnego breedingu

Klasyczna hodowla konopi bazuje przede wszystkim na obserwacji fenotypu.

Hodowca wysiewa większą populację, obserwuje rośliny, wybiera osobniki posiadające interesujące właściwości, dokonuje krzyżowania, analizuje kolejne pokolenie i ponownie prowadzi selekcję.

Proces może być powtarzany przez wiele generacji.

Rozwój genomiki nie oznacza końca takiego sposobu hodowli. Może natomiast dostarczyć breederowi dodatkowych informacji, których nie da się uzyskać wyłącznie poprzez obserwację roślin.

Jeżeli określone markery genetyczne można wiarygodnie powiązać z terminem kwitnienia, budową rośliny czy produkcją określonych kannabinoidów, selekcja może być wspomagana informacjami pochodzącymi bezpośrednio z genomu.

Tak działa marker-assisted selection, czyli selekcja wspomagana markerami genetycznymi.

Zamiast wiedzieć jedynie, że dana roślina wcześnie rozpoczyna kwitnienie, naukowcy mogą próbować określić mechanizmy genetyczne odpowiadające za tę właściwość.

To właśnie tutaj badania landrace mogą spotkać się z nowoczesnym breedingiem.

Genetyka autoflowering – dlaczego konopie automatyczne same rozpoczynają kwitnienie?

Jednym z najciekawszych kierunków badań jest mechanizm odpowiedzialny za automatyczne kwitnienie.

W kolejnym badaniu z 2026 roku wykorzystano tę samą kolekcję irańskich konopi, aby dokładniej przeanalizować czas kwitnienia.

Badaniem objęto 25 populacji landrace reprezentowanych przez 145 próbek. Charakterystykę roślin obserwowano tydzień po tygodniu i zestawiano ją z informacjami genomowymi.

Łącznie przeanalizowano ponad 234 tysiące cech genomowych, fizycznych oraz środowiskowych.

Następnie wykorzystano uczenie maszynowe.

Spośród ogromnego zbioru danych wyodrębniono 53 szczególnie przydatne cechy – 22 warianty genomowe oraz 31 cech roślin – pozwalające odróżniać konopie autoflowering od roślin wcześnie i późno kwitnących.

Co szczególnie interesujące, wskazano również dwa wcześniej nieopisane loci genomowe związane z kwitnieniem niewrażliwym na fotoperiod.

Ma to znaczenie dla badań nad odmianami automatycznie kwitnącymi. Naukowcy stopniowo przechodzą bowiem od obserwacji, że konkretna roślina jest autoflowering, do poznawania mechanizmów genetycznych mogących odpowiadać za tę cechę.

Czy stare genetyki pomogą tworzyć konopie lepiej dostosowane do klimatu?

Znaczenie landrace nie ogranicza się do czasu kwitnienia czy zawartości kannabinoidów.

Warunki środowiskowe, w których prowadzone są uprawy, zmieniają się. Problemem mogą być susze, wysokie temperatury, duża wilgotność, szkodniki, niedobór wody oraz coraz mniej przewidywalne zjawiska pogodowe.

Populacje konopi występujące przez wiele pokoleń w trudnych warunkach mogły zachować warianty genetyczne związane z lokalną adaptacją.

Nie oznacza to, że wykorzystanie landrace pochodzącej z suchego regionu automatycznie pozwoli stworzyć „odmianę odporną na suszę”. Zależności pomiędzy genomem, fenotypem i środowiskiem są znacznie bardziej skomplikowane.

Landrace poszerzają jednak materiał genetyczny dostępny do badań.

Podobne wnioski przynoszą analizy dziko występujących konopi w Stanach Zjednoczonych. Naukowcy przebadali 760 roślin Cannabis sativa zebranych w 12 stanach, identyfikując różne populacje genetyczne mogące stanowić materiał dla przyszłych projektów hodowlanych.

Zwrócono uwagę, że naturalizowane populacje mogą posiadać adaptacje związane między innymi z suszą, skrajnymi temperaturami czy słabej jakości glebą.

Ochrona genetyki konopi może być równie ważna jak tworzenie nowych odmian

Przez wiele lat zachowanie różnorodności Cannabis było wyjątkowo trudne. Prohibicja sprawiała, że nasiona ukrywano, przewożono pomiędzy krajami, wymieniano w nieformalny sposób, a część materiału genetycznego bezpowrotnie tracono.

Istnieje również inne zagrożenie.

Tradycyjna populacja może stopniowo zmieniać swój charakter, gdy na jej obszar zostanie wprowadzona zewnętrzna genetyka i dojdzie do krzyżowego zapylenia.

Jeżeli unikalna populacja zostanie całkowicie utracona albo silnie skrzyżowana z innymi liniami, dokładne odtworzenie jej pierwotnej puli genetycznej może już nie być możliwe.

Dlatego ochrona starych genetyk konopi ma znaczenie nie tylko historyczne, ale również praktyczne.

Dobrym przykładem pokazującym, jak młoda jest zorganizowana ochrona zasobów Cannabis, jest fakt, że Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych utworzył repozytorium materiału genetycznego konopi dopiero w 2021 roku.

Badacze zajmujący się dzikimi populacjami Cannabis w USA wskazywali również, że na świecie istnieje stosunkowo niewiele repozytoriów celowo przechowujących takie zasoby.

Landrace i nowoczesne odmiany konopi nie muszą ze sobą konkurować

Nie chodzi o zastąpienie współczesnych hybryd starymi populacjami landrace.

Oba rodzaje genetyki mogą pełnić zupełnie inne funkcje.

Współczesny breeding pozwolił uzyskać odmiany o wysokiej produkcji żywicy, określonych profilach terpenowych, dużej zawartości kannabinoidów, zwartej strukturze kwiatów i stosunkowo przewidywalnych właściwościach.

Największym atutem landrace może być natomiast coś znacznie bardziej podstawowego:

różnorodność genetyczna.

W tradycyjnych populacjach mogą znajdować się warianty genów wpływające na termin kwitnienia, sposób wzrostu, budowę rośliny, produkcję biomasy, profil kannabinoidowy czy reakcję na określone warunki środowiskowe.

Dzięki genomice, analizie markerów DNA oraz uczeniu maszynowemu możliwe staje się badanie tych zależności z dokładnością, która jeszcze kilkadziesiąt lat temu była dla hodowców konopi nieosiągalna.

Czy landrace są przyszłością genetyki konopi?

Przyszłość breedingu prawdopodobnie nie będzie polegała na prostym powrocie do dawnych odmian. Znacznie ciekawszym kierunkiem może okazać się połączenie różnorodności starych populacji z możliwościami współczesnej genetyki i selekcji.

Przez ostatnie dekady branża nasion marihuany koncentrowała się przede wszystkim na tworzeniu kolejnych nowych odmian. Każdego roku pojawiają się następne hybrydy, kombinacje genetyczne i nazwy handlowe.

Jednocześnie nauka zaczyna coraz dokładniej analizować materiał, który istniał na długo przed współczesnym breedingiem.

I właśnie tutaj kryje się największy paradoks.

Genetyka potrzebna do stworzenia części odmian konopi przyszłości być może wcale nie musi zostać dopiero wynaleziona.

Możliwe, że od setek lat znajduje się w tradycyjnych populacjach landrace – trzeba ją tylko odnaleźć, zbadać i zachować.