W ostatnich latach obserwuje się dynamiczny rozwój regulacji prawnych dotyczących stosowania konopi w celach medycznych w państwach europejskich. Coraz większa liczba krajów dopuszcza terapię opartą na preparatach zawierających kannabinoidy, co wynika zarówno z postępu badań naukowych, jak i rosnącego zapotrzebowania ze strony pacjentów cierpiących na choroby przewlekłe. Wprowadzenie takich regulacji rodzi jednak szereg problemów prawnych związanych z mobilnością pacjentów w obrębie Unii Europejskiej. Szczególnie istotne staje się pytanie o legalność przewożenia medycznej marihuany przez granice państwowe.

Problematyka ta znajduje się na styku kilku porządków prawnych: prawa międzynarodowego regulującego kontrolę substancji odurzających, prawa Unii Europejskiej oraz prawa krajowego poszczególnych państw członkowskich. Kluczowe znaczenie mają tutaj zarówno postanowienia konwencji międzynarodowych dotyczących środków odurzających, jak i regulacje wynikające z dorobku prawnego strefy Schengen.

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie analizy prawnej dotyczącej możliwości przewożenia medycznej marihuany na terytorium Unii Europejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem regulacji prawa międzynarodowego, prawa unijnego oraz przepisów obowiązujących w Polsce.

Międzynarodowe podstawy kontroli substancji odurzających

Jednolita Konwencja o Środkach Odurzających z 1961 r.

Podstawowym aktem prawa międzynarodowego regulującym obrót konopiami jest Jednolita konwencja o środkach odurzających z 1961 r. (Single Convention on Narcotic Drugs), przyjęta w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych. Konwencja ta ustanawia globalny system kontroli substancji uznawanych za środki odurzające, w tym konopi indyjskich.

Zgodnie z art. 4 lit. c konwencji państwa-strony zobowiązują się ograniczyć produkcję, dystrybucję oraz posiadanie środków odurzających wyłącznie do celów medycznych i naukowych. Jednocześnie konwencja dopuszcza stosowanie konopi w medycynie, pod warunkiem wprowadzenia odpowiednich mechanizmów kontrolnych przez państwa.

Konopie przez wiele lat znajdowały się zarówno w Wykazie I, jak i w Wykazie IV konwencji, który obejmował substancje uznawane za szczególnie niebezpieczne i pozbawione wartości terapeutycznej. W 2020 r. Komisja ds. Środków Odurzających ONZ (Commission on Narcotic Drugs) zdecydowała jednak o usunięciu konopi z Wykazu IV, uznając ich potencjał medyczny. Decyzja ta nie zmieniła jednak zasad kontroli międzynarodowej, gdyż konopie nadal pozostają w Wykazie I konwencji.

Konwencja o substancjach psychotropowych z 1971 r.

Drugim istotnym instrumentem międzynarodowym jest Konwencja o substancjach psychotropowych z 1971 r., która reguluje obrót substancjami wpływającymi na układ nerwowy, w tym syntetycznymi kannabinoidami.

Konwencja ta wprowadza obowiązek kontroli produkcji, eksportu i importu substancji psychotropowych, a także wymaga prowadzenia odpowiedniej dokumentacji dotyczącej ich dystrybucji.

Regulacje prawne w Unii Europejskiej

Kompetencje Unii Europejskiej w zakresie polityki narkotykowej

W prawie Unii Europejskiej regulacje dotyczące substancji odurzających mają charakter częściowo zharmonizowany. Z jednej strony UE podejmuje działania w zakresie walki z nielegalnym obrotem narkotykami, z drugiej jednak kwestie dopuszczalności stosowania substancji w medycynie pozostają w dużej mierze w kompetencji państw członkowskich.

Podstawowym aktem prawnym jest decyzja ramowa Rady 2004/757/JHA z dnia 25 października 2004 r., która ustanawia minimalne przepisy dotyczące znamion przestępstw oraz sankcji w zakresie nielegalnego handlu narkotykami. Akt ten nie dotyczy jednak bezpośrednio stosowania konopi w celach medycznych.

Przewożenie medycznej marihuany w świetle prawa Schengen

Art. 75 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen

Najważniejszym przepisem regulującym transport leków zawierających substancje odurzające pomiędzy państwami europejskimi jest art. 75 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen z 19 czerwca 1990 r.

Przepis ten stanowi, że:

Cytat

osoba podróżująca pomiędzy państwami strefy Schengen może przewozić środki odurzające lub substancje psychotropowe przeznaczone do własnego leczenia, pod warunkiem posiadania odpowiedniego zaświadczenia wydanego przez właściwy organ państwa zamieszkania.

W praktyce oznacza to stworzenie systemu umożliwiającego pacjentom kontynuację leczenia podczas podróży międzynarodowych. Jednocześnie przepis ten stanowi wyjątek od ogólnej zasady zakazującej transgranicznego przemieszczania środków odurzających.

Certyfikat Schengen

W celu realizacji art. 75 wprowadzono tzw. certyfikat Schengen, czyli specjalne zaświadczenie umożliwiające transport leków zawierających substancje kontrolowane.

Certyfikat zawiera:

• dane osobowe pacjenta,

• dane lekarza przepisującego lek,

• nazwę substancji czynnej,

• ilość przewożonego preparatu,

• okres ważności dokumentu.

Dokument ten musi zostać zatwierdzony przez właściwy organ administracji zdrowotnej w państwie zamieszkania pacjenta.

Regulacje prawne w Polsce

Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii

W Polsce podstawowym aktem regulującym obrót konopiami jest ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. 2005 nr 179 poz. 1485).

Nowelizacja ustawy z 2017 r. wprowadziła możliwość stosowania konopi w celach medycznych poprzez dopuszczenie ich jako surowca farmaceutycznego do sporządzania leków recepturowych w aptece.

Zgodnie z art. 33a ustawy:

Cytat

surowiec farmaceutyczny w postaci ziela konopi innych niż włókniste może być wykorzystywany do sporządzania leków recepturowych po uzyskaniu pozwolenia na dopuszczenie do obrotu.

Rozporządzenia wykonawcze

Transport środków odurzających przez granicę regulują także przepisy wykonawcze, w szczególności:

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 marca 2017 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu wydawania zezwoleń na import, eksport oraz wewnątrzwspólnotowe przemieszczanie środków odurzających i substancji psychotropowych.

Rozporządzenie to określa procedurę uzyskania dokumentu umożliwiającego wywóz lub przywóz substancji kontrolowanych na potrzeby leczenia pacjenta.

Ograniczenia w przewożeniu medycznej marihuany

Limity ilościowe

Zgodnie z praktyką administracyjną wynikającą z art. 75 Konwencji Schengen, certyfikat pozwala na przewóz jedynie takiej ilości leku, która odpowiada maksymalnie 30 dniom terapii.

Ograniczenie to ma na celu zapobieganie nielegalnemu obrotowi substancjami kontrolowanymi.

Różnice między państwami członkowskimi

Istotnym problemem pozostaje brak pełnej harmonizacji przepisów dotyczących konopi medycznych w UE. Poszczególne państwa stosują odmienne regulacje w zakresie:

• dopuszczalnych form preparatów,

• wskazań medycznych,

• systemów dystrybucji leków,

• wymogów dokumentacyjnych.

W konsekwencji legalność przewożenia medycznej marihuany zależy nie tylko od przepisów kraju wyjazdu, ale również od prawa państwa docelowego.

Odpowiedzialność karna za naruszenie przepisów

Brak wymaganej dokumentacji może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych. W wielu państwach europejskich posiadanie marihuany bez odpowiedniego pozwolenia jest traktowane jako przestępstwo narkotykowe.

W Polsce sankcje takie przewiduje art. 62 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii, który penalizuje posiadanie środków odurzających bez zezwolenia.

Przewożenie medycznej marihuany w obrębie Unii Europejskiej

Brak jednolitej regulacji na poziomie prawa Unii Europejskiej

Pomimo funkcjonowania wspólnego rynku oraz swobody przemieszczania się osób, w prawie Unii Europejskiej nie istnieje jeden kompleksowy akt prawny regulujący przewożenie medycznej marihuany pomiędzy państwami członkowskimi. Wynika to przede wszystkim z podziału kompetencji między Unię Europejską a państwa członkowskie. Zgodnie z zasadą przyznania kompetencji, kwestie związane z polityką narkotykową oraz kontrolą substancji odurzających pozostają w dużej mierze w gestii państw członkowskich. Oznacza to, że każde państwo UE samodzielnie określa zasady dotyczące dopuszczalności stosowania konopi w celach medycznych, ich dystrybucji, a także zasad posiadania przez pacjentów.

W konsekwencji mimo że terapia konopiami jest legalna w wielu krajach europejskich, regulacje dotyczące jej stosowania oraz transportu różnią się między poszczególnymi państwami. W niektórych państwach medyczna marihuana funkcjonuje jako pełnoprawny produkt leczniczy dostępny w ramach systemu ochrony zdrowia, natomiast w innych dopuszczalność jej stosowania jest ograniczona lub regulowana w sposób bardziej restrykcyjny. Brak pełnej harmonizacji przepisów powoduje, że legalność przewożenia medycznej marihuany zależy nie tylko od prawa państwa, z którego pacjent podróżuje, lecz również od regulacji obowiązujących w państwie docelowym.

Znaczenie swobody przemieszczania się osób w UE

Istotne znaczenie w analizie przewożenia medycznej marihuany w Unii Europejskiej ma zasada swobodnego przemieszczania się osób. Zgodnie z art. 21 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) każdy obywatel Unii ma prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium państw członkowskich. W kontekście terapii medycznej oznacza to, że pacjent korzystający z legalnego leczenia w jednym państwie członkowskim może podróżować do innych państw UE.

Należy jednak podkreślić, że swoboda ta nie ma charakteru absolutnego. Państwa członkowskie mogą wprowadzać ograniczenia w zakresie wwozu określonych substancji, jeżeli jest to uzasadnione względami zdrowia publicznego lub bezpieczeństwa publicznego. W praktyce oznacza to, że mimo istnienia swobody przemieszczania się osób, transport substancji zawierających THC podlega szczególnym regulacjom kontrolnym.

Zastosowanie przepisów wynikających z systemu Schengen

W praktyce przewożenie medycznej marihuany pomiędzy wieloma państwami europejskimi opiera się na przepisach wynikających z Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen z 19 czerwca 1990 r., a w szczególności z jej art. 75. Przepis ten przewiduje możliwość przewożenia przez pacjentów środków odurzających lub substancji psychotropowych przeznaczonych do własnego leczenia podczas podróży pomiędzy państwami strefy Schengen.

Warunkiem legalnego przewozu takich substancji jest posiadanie odpowiedniego zaświadczenia potwierdzającego konieczność stosowania danego leku. Dokument ten jest wystawiany na podstawie recepty lekarskiej i zatwierdzany przez właściwy organ administracji zdrowotnej w państwie zamieszkania pacjenta. W praktyce dokument ten określa dane pacjenta, nazwę substancji, dawkę oraz ilość leku niezbędną do terapii podczas podróży.

Certyfikat Schengen jako podstawowy dokument pacjenta

Dokument potwierdzający możliwość przewożenia leków zawierających substancje odurzające jest często określany jako certyfikat Schengen. Jego celem jest umożliwienie pacjentom kontynuowania terapii w trakcie podróży między państwami europejskimi przy jednoczesnym zachowaniu kontroli nad obrotem substancjami odurzającymi.

Certyfikat ten zawiera podstawowe informacje dotyczące:

• danych osobowych pacjenta,

• danych lekarza przepisującego lek,

• nazwy stosowanej substancji,

• dawki oraz ilości przewożonego preparatu.

Co istotne, dokument ten uprawnia do przewozu jedynie takiej ilości substancji, która odpowiada zapotrzebowaniu pacjenta na czas podróży. W praktyce administracyjnej przyjmuje się zazwyczaj, że ilość ta nie powinna przekraczać zapotrzebowania na okres trzydziestu dni terapii.

Znaczenie prawa krajowego państwa docelowego

Nawet w przypadku posiadania odpowiedniej dokumentacji medycznej pacjent powinien uwzględnić przepisy obowiązujące w państwie docelowym. Wynika to z faktu, że regulacje dotyczące konopi medycznych nie zostały w pełni zharmonizowane na poziomie Unii Europejskiej.

W praktyce oznacza to, że przed podróżą pacjent powinien sprawdzić:

• czy medyczna marihuana jest legalna w państwie docelowym,

• jakie formy preparatów są dopuszczalne (np. susz, ekstrakty, kapsułki),

• czy wymagane są dodatkowe dokumenty lub zezwolenia.

Brak znajomości lokalnych regulacji może prowadzić do problemów prawnych, takich jak konfiskata leku lub wszczęcie postępowania administracyjnego.

Znaczenie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE

W kontekście regulacji dotyczących konopi w Unii Europejskiej istotne znaczenie ma również orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W wyroku z dnia 19 listopada 2020 r. w sprawie C-663/18 (Kanavape) Trybunał uznał, że państwa członkowskie nie mogą zakazywać wprowadzania do obrotu produktów zawierających kannabidiol (CBD), jeżeli zostały one legalnie wyprodukowane w innym państwie członkowskim i nie stanowią zagrożenia dla zdrowia publicznego.

Choć orzeczenie to dotyczyło przede wszystkim produktów zawierających CBD, wskazuje ono na znaczenie zasad rynku wewnętrznego Unii Europejskiej w odniesieniu do produktów pochodzących z konopi.

Wnioski

Analiza obowiązujących regulacji prawnych prowadzi do wniosku, że przewożenie medycznej marihuany w obrębie Unii Europejskiej jest co do zasady dopuszczalne, jednak wymaga spełnienia szeregu warunków formalnych. Kluczową rolę odgrywa tutaj system certyfikatów Schengen wynikający z art. 75 Konwencji Wykonawczej do Układu z Schengen.

Jednocześnie brak pełnej harmonizacji przepisów dotyczących konopi medycznych w UE powoduje, że pacjenci planujący podróż powinni każdorazowo zapoznać się z regulacjami obowiązującymi w państwie docelowym.

W praktyce oznacza to konieczność starannego przygotowania dokumentacji medycznej oraz uzyskania odpowiednich zezwoleń administracyjnych przed przekroczeniem granicy.

Podsumowanie regulacji unijnych

Analiza regulacji obowiązujących w Unii Europejskiej prowadzi do wniosku, że przewożenie medycznej marihuany pomiędzy państwami członkowskimi jest możliwe, jednak wymaga spełnienia określonych warunków formalnych. Kluczowe znaczenie mają tutaj przepisy wynikające z systemu Schengen oraz zasady dotyczące swobody przemieszczania się osób w Unii Europejskiej.

W praktyce oznacza to, że pacjent planujący podróż z medyczną marihuaną powinien zadbać o odpowiednią dokumentację medyczną, w szczególności o zaświadczenie potwierdzające legalność terapii, a także zapoznać się z regulacjami obowiązującymi w państwie docelowym.